Bugün - 24 Ağustos 2019 Cumartesi
Foto Galeri
Video Galeri
Firma Rehberi
Künye
Reklamlar
Üye İşlem
 Bize Ulaşın
www.musikidergisi.com Logo
-
İstanbul 31°°C
Yazar Detayları

Gökhan Yalçın

Gökhan Yalçın  - Nâyi Mustafa Kevserî'nin Mecmuasında aşiran perdesi…

Nâyi Mustafa Kevserî'nin Mecmuasında aşiran perdesi…
Yazı Tarihi: 20 Temmuz 2019 Cumartesi

Kantemiroğlu Edvarı olarak bilinen Kitabu İlmil Musiki ala vechi’l Hurufat[1] adlı eserde rehâvi makamı için "makam-ı mevcudi'l ism madûmü'l cism" tanımlaması yapılmış ve gerekli açıklama yapılınca herkesin şaşkınlığının geçeceği belirtilmiştir. "Aşiran Perdesi" için de aynı açıklamaya ihtiyaç duyduk: Aşiran perdesi dediğimiz için "kimse taacüb eylemesin; zira teşrihi beyan olundukdan sonra her kimesnenin müşküli hall olur."

Bilindiği üzere on sekizinci yüzyıl Osmanlı/Türk musikisinde tam perdeler yegâh, aşiran, ırak, rast, dügâh, segâh, çargâh, neva, hüseyni, evç, gerdaniye, muhayyer, tiz segâh, tiz çargâh, tiz neva ve tiz hüseyni'dir. Tam perdelerden biri olan aşiran perdesi, on sekizinci yüzyıldan günümüze isim değişikliğine uğrayan tek perdedir. Aşiran perdesi ismi on dokuzuncu yüzyıldan itibaren hüseyniaşiran ismine dönüşmüştür. Yazımızda aşiran perdesi ile anlatmak istediğimiz sadece isim değişikliği değil aynı zamanda ses yüksekliğindeki değişimdir. On sekizinci yüzyılda ses yüksekliklerinin frekansları ölçülemese de, o yüzyıldan günümüze gelen herhangi bir değer olmasa da mezkûr perdenin nasıl değişime uğradığına dikkat çekmeye çalışacağız[2].  

Nâyi Mustafa Kevserî mecmuasında tam ve nim (yarım) perdeleri çeşitli bölümlerde anlattıktan sonra nazari bilgilerinin merkezine oturttuğu ney ve ney perdelerini, hem yazılı olarak hem de çeşitli ney suretleri üzerinden anlatmaktadır. Örneğin "Perde-i nay nim perdeler hükmü kangı perdenin deyu suretleridir" başlıklı bölümde neyde üflemeye göre tam perdelerden nim perdelerin nasıl üretilebileceği resmedilmiştir (Kevserî, v. 27b-28a).

"Nâyi Mustafa Kevserî'den Ney Açma Dersleri" başlıklı ikinci yazımızda hatırlanacağı üzere Nâyi Mustafa Kevserî ney yapımını anlatmış, kamışın tam ortasına "aşiran" deliği açılır" diye tarif etmiş ve aşiran perdesinin neyde hangi delikten çıkarıldığını net bir şekilde ortaya koymuştur. Ney perdelerini anlattığı bölümlerde de aynı bilgiyi vermeye devam eder.

Abdülbaki Nasır Dede, neyde hangi sükûbdan (delikten), hangi seslerin üretildiğini anlattığı Tedkik ü Tahkik adlı eserinde aşiran perdesi için "âdet üzere" demekte kısaca her zaman icra edildiği gibi icra edileceğini belirtmektedir. Haşim Bey de mecmuasında aynı bilgileri tekrarlar. Hattat Hasan Rızâ Bey’in Teşrih-i Ney Tablosu'na kadar "Aşiran Perdesi" "Âdet Üzere" devam etmekte iken, mezkûr tabloda ise "Âdet" olan perde "Acemaşiran Perdesi"ne dönüşmüştür. 1873 yılına değin neyin yedinci deliği aşiran perdesi iken neden acemaşiran perdesine dönüşmüştür? Başka bir ifade ile neyin tam ortası olan nokta (on üç birim) aşiran mı yoksa acemaşiran perdesi midir?

Evet aşiran perdesi tek bir musikisi perdesidir. Bir perdenin değişimi ya da dönüşümü ne ile açıklanabilir? On sekizinci yüzyılda Şarklıların önde gelen musiki aletinin Ney olduğu ve diğer sazların akortlarını Ney'e göre yaptığı bilinmektedir. Neydeki yarım perde değişimi ise tüm sazların akort değişimi anlamına gelmektedir.

Aşiran perdesi acemaşiran perdesine üfleme şekline bağlı olarak mı değişikliğe uğramıştır? Yoksa neyin yapımına ilişkin bir değişiklik midir? Bu konuya ilişkin herhangi bir bilgi ne Kevserî Mecmuası'nda ne de diğer yazılı ya da basılı kaynaklarda yazılı değildir. Bunun nedeni üfleme ise;

Normal üfleme pozisyonunda tüm delikler açık durumda (yedinci delikten) aşiran sesi elde ediliyorsa yedinci delik kapalı iken yegâh sesi elde edilebilir mi? Diğer tüm perdeler yarım ses ince mi olacaktır?

Bunun nedeni ney yapımı ise;

Neyin orta deliği (yedinci deliği) on üç birim olmayacak bu durum perdelerin ses yükseklikleri açısından değişiklik olmasa da meydana gelecek yarım ses değişikliği neyin cinsini ya da muhtelif ahenk isimlerini dahi etkileyecektir. Mansur ney, Kevseri'nin mecmuasında sürekli zikrettiği şahmansur neyi mi olacaktır? Kız ney, kız mabeyni neye mi dönüşecektir?

Sebep ne olursa olsun Kevseri Mecmuası'ndan günümüze aşiran perdesi değişikliğe uğramış ise Sencer Derya'nın Aşkın Sesi Ney öğretim kitabında[3] neyin yedinci deliği için yine aşiran perdesinin verilmesinin sebebi ne olabilir?

Kısaca Nâyi Mustafa Kevserî'nin mecmuasında zikrettiği aşiran perdesi ile günümüzdeki aşiran perdesi arasında nim perde farkı olacaktır denilebilir. Anlaşılacağı üzere aşiran perdesi bir perdedir fakat tüm perde seslerinin on sekizinci yüzyıldan günümüze yarım ses değişikliğe uğradığını gösteren bir semboldür.

Bir sonraki yazımızda Türk musikisinin on yedinci ve on sekizinci yüzyıllarındaki iki sembol yazılı kaynağı hakkındaki düşüncelerimize yer vereceğiz, vesselam.



[1] Kantemiroğlu'na ait olduğu belirtilen bir başka eser hakkında bilgi için: https://dergipark.org.tr/download/article-file/748745

[2] Benzer bir çalışma için: Yalçın, G., Yeşilyurt, K. (2017). Osmanlı/Türk Musikisi Yazılı Ve Basılı Kaynaklarına Göre Ney Çalgısında Perdeler. Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi, (63), 290-326. Retrieved from http://dergipark.org.tr/abuhsbd/issue/35955/403449

[3] Derya, S. (2008). Aşkın Sesi Ney Öğretim Kitabı. İstanbul: Pan Yayıncılık.

 
İletişim E-Posta: - Telefon:
 
Yorumlar
*** Yorum Yaz
Bu yazıya hiç yorum yapılmamış, ilk yorumu siz yapın.

Diğer Yazıları

Nâyi Mustafa Kevserî'nin Mecmuasında Hâtem Efendi Şiirleri…
Nâyi Mustafa Kevserî'nin Mecmuasındaki Mühür ve İmzalar…
Nâyi Mustafa Kevserî'nin Mecmuasında Mesnevî'den Beyitler…
Nâyi Mustafa Kevserî'ye göre musikinin dört kavlî…
Nâyi Mustafa Kevserî'nin Mecmuası ve Nâyi Osman Dede'nin Defteri
Nâyi Mustafa Kevserî'nin Mecmuasında aşiran perdesi…
Nâyi Mustafa Kevserî'nin Mecmuasına Kaydettiği Hadis-i Şerifler…
Nâyi Mustafa Kevserî'nin Mecmuasında "Deve Hikâyesi"...
Nâyi Mustafa Kevserî'nin Mecmuasında Esrâr-ı Nây-ı Şerîf…
Nâyi Mustafa Kevserî'ye göre şedd makamlar…
Nâyi Mustafa Kevserî'nin Mecmuasında Şifa-Bahş Makamlar…
Nâyi Mustafa Kevserî'nin icatları…
Filateliden müzikolojiye ve bir müzikolog gözüyle pullar…
Nâyi Mustafa Kevserî'nin Mecmûasında Zikrettiği Edvârlar...
Nâyi Mustafa Kevserî'den "Ney Açma" dersleri…
Nâyi Mustafa Kevserî'den genç neyzenlere tavsiyeler…
Diğer Yazarlar

Müzikoloji deyince...
Beste türkülere bir yenisi daha eklendi: “Zeytinyağlı yiyemem, basma da fistan giyemem aman“…
Nâyi Mustafa Kevserî'nin Mecmuasında Hâtem Efendi Şiirleri…
Lutiyerlik & çalgı yapımcılığı geleneği ve mesleki örgütlenmenin önemi...
Türküler bizim...
Koro sendromu…
“Mızıka“ kelimesi ile “mızıkçılık“ arasındaki ilişki…
Müzikoloji ve Katibi Edvarı- 1530
Çevrimiçi Türk Halk Musikisi Videoları: "Konma Bülbül Konma Nergis Daline"
Günün Sözü
Kendi bilmiyor diye yok sanıyor…
(Nevşin Mengü)

Yazarlar 
Röportajlar
Etnomüzikoloji Dergisi’nin 2. sayısının yayını üzerine Fırat Kutluk ile röportaj...
Ayhan Sarı: Dergiden önce Etnomüzikoloji Derneği’nin kuruluş öyküsüyle başlayalım mı? Fırat Kutluk: Etnomüzikoloji Derneği ...
»
»
»
Tarihte Bugün
Arşiv Arama
Facebook
Anasayfa
Site Haritası
Sitenize Ekleyin
RSS Kaynağı
Hakkımızda
Reklamlar
Künyemiz
Facebook
Twitter
Bize Ulaşın
Copyright ©2013 - Tüm hakları saklı tutulmaktadır.
Bu sitede yayınlanan tüm resim, materyal ve içeriğin telif hakları tarafımızca saklı olup izinsiz alınıp kullanılamaz.
0,27ms